Menntun tilfinninganna

Meðal skólamanna er vaxandi viðurkenning á því að brýna nauðsyn beri til að mennta tilfinningarnar rétt.1 En mér virðist ekki vera neinn samsvarandi skilningur á eðli viðfangsefnisins svo að viðleitni til að fullnægja þörfinni hefur, þegar allt kemur til alls, einkennilega tilhneigingu til að ónýta markmiðið. Hinar hefðbundnu aðferðir sem hafa nú sem betur fer að mestu leyti verið lagðar niður, eða hafa alltént fallið í ónáð, hafa verið þær að beita ströngum aga þar sem börnum er refsað og þau bæld niður. Það mundi almennt vera viðurkennt að í sínum verstu myndum var þessi gamaldags agi hrottafenginn og að líklegt væri að í grundvallaratriðum reyndust afleiðingarnar hörmulegar. „Lögreglumanns“-afstöðu kennarans til barnsins hefur að mestu leyti verið skipt út fyrir mannúðlegri afstöðu. En þó er ástæða til að spyrja hvort eldri afstaðan hafi ekki verið skárri en sumar þeirra aðferða sem hafa komið í staðinn, einkum þær sem byggjast á því að höfða til „betra eðlis“ barnsins. Hinar eldri ögunaraðferðir, þó að þær byggðust á ótta, forðuðust samt hinar lúmskari hættur að notfæra sér náttúrlega ástúð barnsins og virðingu þess fyrir valdi.
      Ég hygg við verðum að fallast á að menntun tilfinninganna er ögun eðlislægra viðbragða manndýrsins. En spurningin sem skiptir máli snýst um hvað átt er við með aga. Fyrsti greinarmunurinn sem við verðum að gera er greinarmunur á aga sem er þröngvað upp á með valdi og þess aga sem uppgötvast í reynslunni. Þessar tvær tegundir aga eru í grundvallaratriðum ólíkar. Það kann að vera auðveldara að skilja þennan greinarmun með vísun til vitsmunalífsins. Hægt er að aga hugsunina, eins og gert var á miðöldum, með kennivaldi. Kreddufesta miðalda sagði við hugsuðinn: „Þetta er sannleikurinn. Þú verður að læra að hugsa á þann hátt að þú komist að þessum og þessum niðurstöðum. Gerirðu það ekki er hugsun þín slæm hugsun vegna þess að við vitum að þessar niðurstöður eru hinar sönnu.“ Slík ögun hugsunar, eins og við ættum öll að vera sammála um, er hugsanakúgun. Henni tekst að tryggja samræmi hjá öllum hugsuðum og forðast þannig ágreining og deilur. En hún gerir það með því að gera út af við sjálfar uppsprettur raunverulegrar hugsunar. Í samanburði við þetta er nútíma vísindaleg hugsun frjáls og ókreddubundin. En hún er ekki óöguð. Hún finnur agann í viðleitninni að afla þekkingar, í hinu óþvingaða vitsmunalega starfi sjálfu. Hún er öguð af þeirri nauðsyn að tryggja raunverulega samsvörun hugmyndanna og þess sem hugsunin er um. Afleiðingin er fjöldinn allur af kenningum og niðurstöðum, stöðug barátta milli hugsuða sem eiga í samkeppni, sannkallað hugmyndastríð. Samt erum við öll sammála um að slíkt frelsi sé einmitt aflvaki hugsunar; og alltént í orði styðjum við frelsi einstaklingsins til að hugsa sjálfstætt.
      Munurinn á hinum tveimur tegundum aga á tilfinningasviðinu er nákvæmlega sá sami. Agi valdsins hefur að markmiði að tryggja bælingu þeirra tilfinninga sem eru álitnar óviðurkvæmilegar og hlúa að tilfinningum sem eru lofsverðar og góðar. Þetta er án efa gerlegt. Það stuðlar að samræmi, að árekstralausum félagslegum samskiptum, að því að viðhalda hefðinni. En það tekst einungis með því að gera út af við hina frjálsu sjálfkvæmni tilfinningalífsins. Gegn þessu kreddubundna valdi verðum við að beina trú okkar á frelsi einstaklingsins til að finna til sjálfur, að þroska eigin tilfinningagáfur og leitast við að uppgötva gildi lífsins, ekki með því að viðurkenna samræmdar góðar tilfinningar og ekki heldur með því að þröngva fræðilegum hugmyndum um góðleik upp á tilfinningalíf sitt, heldur með frjálsri tjáningu eigin tilfinninga. Víst er að þetta felur í sér aga, en sá agi er allt annars eðlis. Það er sá agi sem fæst með stöðugri viðleitni til að uppgötva hin raunverulegu gildi lífsins sjálfur.
      Menntun tilfinninganna ætti því að vera yfirveguð viðleitni til að kenna börnum að finna til af eigin hvötum, í sama skilningi og vitsmunaleg menntun þeirra ætti að vera viðleitni til að kenna þeim að hugsa sjálfstætt. Svo framarlega sem við leggjum upp með þá ósögðu forsendu að við vitum hvernig fólk ætti að finna til og það sé hlutverk okkar að kenna nemendum okkar að finna þannig til, því verr sem okkur tekst það því betra. Við verðum að gera okkur grein fyrir því hve veikburða og óburðugt tilfinningalíf okkar er og átta okkur á því að einmitt af þeirri ástæðu eru hugmyndir okkar um hvað sé góð tilfinning og hvað ekki einnig veikburða og ef til vill ósannar. Þá förum við kannski að uppgötva hvað við getum gert til að þroska hjá börnum hinn dýrmæta hæfileika til óþvingaðs tilfinningalífs sem hefur verið svo vanþroska hjá okkur. Ein fyrsta afleiðing svo djúpstæðrar viðhorfsbreytingar yrði eflaust sú að við mundum viðurkenna að það sé jafn fráleitt að leggja tilfinningalega menntun barna í hendur kennara sem hafa óburðugt eða vanþroska tilfinningalíf og það er að fela vitsmunalega menntun þeirra kennurum sem eru vitgrannir og heimskir.
      Þetta er helsta viðhorfsbreytingin sem við þörfnumst. Ef við gefum okkur að við nálgumst spurninguna um tilfinningamenntun í þessum anda þá getum við haldið áfram og spurt ítarlega hvernig hægt sé að framkvæma hana í megindráttum. Við verðum þá að veita því athygli að tilfinningalífið er í eðli sínu skynrænt og að menntun tilfinninga er fyrst og fremst þjálfun skilningarvitanna. Flest sem okkur mistekst í menntun skilningarvitanna stafar af því að við lítum á þau frá verklegu sjónarmiði sem tæki til að ná hagnýtum markmiðum, með þeim afleiðingum að við þjálfum þau, að svo miklu leyti sem við menntum börn yfirleitt í hinu skynræna lífi þeirra, til að nota skilningarvitin í hagnýtum tilgangi. Hins vegar er tilfinninganæmið snar þáttur í mannlegu eðli og það verður að þroska það vegna þess sjálfs. Við verðum að mennta börn til að gera hið skynræna líf þeirra auðugt og fallegt: að sjá til þess að sjá, að heyra til þess að heyra, að lykta, bragða og snerta vegna lífsgleðinnar sem fólgin er í þeim skynjunarhæfileikum sem þau eru gædd.
      Slík menntun mundi stefna að því sem William Blake kallaði einu sinni í augnabliksinnblæstri „fágun hins skynræna“. Á hinu grófara vísindalega fræðimáli okkar gætum við kallað það þroskun skynrænnar greiningar og samstillingar. Það sem fær okkur til að óttast birtingarmyndir hins skynræna lífs er hve gróft það er og óheflað, og þetta er einungis til marks um hið frumstæða, vanþroskaða eðli þess. Það er einmitt þetta sem viðeigandi menntun skilningarvitanna verður að fást við. Hún verður að finna leið til að þroska hæfileika skilningarvitanna til að komast á það stig að þau greini á hárfínan og fágaðan hátt það sem þau skynja, og hæfileikann til að samstilla og samræma greiningu þeirra. Gróf og óhefluð tjáning tilfinninga er ævinlega afleiðing þess að skynjunin er gróf og skortir fágun. Að bæla niður slíka móðgandi tjáningu tilfinninga (sem er í megindráttum það sem við stefnum enn að) skiptir máli fyrir lífsgæðin. Sé eðli manns gróft er nauðsynlegt að hafa hemil á því þó ekki sé nema vegna annarra. En hlutverk menntunar er að gera slíkar hömlur óþarfar með því að fága eðlið sem þær eru nú lagðar á.
      Það eru bein tengsl, sem liggja til grundvallar öllu lífi, milli skynvitundar og verklegra athafna. Hægt er að hafa hemil á og koma í veg fyrir þessi tengsl upp að vissu marki, en aldrei fullkomlega. Mannlífið, líkt og allt líf, fullkomnar sig einungis í tengslum beinnar skynjunar við athöfn sem tjáir það sem hún hefur orðið áskynja. Hugsunina skortir þessa beinu svörun í athöfn við meðvitaðri skynjun. Vitsmunagreind getur þess vegna aldrei komið í staðinn fyrir beina skynræna athöfn. Hún getur auðgað hana með því að lyfta henni á hærra stig eða rýrt hana með neikvæði og bælingu. Annað sviðið í menntun tilfinningalífsins er því svið óþvingaðrar tjáningar. Hin skynræna vitund um heiminn vegna hennar sjálfrar, án dulinna hvata eða ástæðna, er tilfinninganæmi okkar, og það fullkomnar sig, sé það ekki hindrað, í athöfnum sem eru óþvinguð tjáning tilfinninga, athöfnum sem eru framkvæmdar vegna þeirra sjálfra en ekki vegna einhvers markmiðs utan við þær. Slík tjáning tilfinninga í athöfn – hvort heldur í tali, söng eða hreyfingum – er í fyrstu gróf og ruglingsleg. Hlutverk menntunar er ekki að breyta sjálfsprottnu eðli hennar heldur að fága hana og fíngera, viðhalda sjálfsprottnu eðli hennar svo að þróun yndisþokka og fágunar í athöfn sé ætíð án annarrar hvatar eða ástæðu en tjáningargleðinnar. Að öðru jöfnu fara saman fágun í tjáningu og fágun í skyngreiningu svo það er ekki þörf fyrir tvenns konar þjálfun heldur aðeins eina tegund þjálfunar þar sem þroskun fágaðrar skyngreiningar fæst með viðleitni til að tjá það sem er skynjað og viðleitnin til að þroska skyngreininguna er framkvæmd með viðleitni til að tjá hana í athöfn af einhverju tæi. Það er ekki í mínum verkahring að ákveða aðferðir sem þetta skuli gert með. Þeir sem hafa það starf að gera tilraunir með kennsluaðferðir munu eiga létt með að finna upp slíkar aðferðir svo framarlega sem þeir gera sér ljóst hvað það er sem þeir vilja þroska. Það sem skiptir mestu máli að hafa efst í huga er að menntun tilfinningalífsins, hvort sem það er skynvitund eða tjáningarathafnir, má ekki hafa neina dulda eða hagnýta ástæðu. Þetta er menntun í sjálfkvæmni og þess vegna eru bæði vitundin og athafnirnar sem hún leitast við að fága og þroska markmið í sjálfum sér. Við erum að leitast við á þessu sviði að skerpa vitund barna um heiminn sem þau lifa í eingöngu vegna hennar sjálfrar af því að það gerir þau færari um að njóta lífsins. Við erum að leitast við að þroska fágun í tjáningu vegna þess að það er gott í sjálfu sér, ekki í neinum skilningi vegna þess sem kann að vera hægt að ávinna sér með því.
      Ljóst er að þegar slík menntun kemst á ákveðið stig verður hún menntun í starfsemi listamannsins. Það er óhjákvæmileg afleiðing af réttri menntun tilfinninganna. Það er þroskun hinna listrænu til aðgreiningar frá hinum vísindalegu hæfileikum manneðlisins. Ég get því lagt áherslu á boðskap minn með tilvísun til þess sem er rangt við slíka listræna menntun eins og hana er venjulega að finna í skólanámskránni. Hún gerir menntun í list að vitsmunalegri eða vísindalegri starfsemi og verður ekki þjálfun í listrænum vinnubrögðum heldur þjálfun hugans í greiningu og skilningi á listrænum vinnubrögðum annarra. Rétt þjálfun hinna listrænu hæfileika, eins og ég hef lýst henni, er þjálfun í skynjun og tjáningu sem í fyllingu tímans mundi þroska til hins ýtrasta hæfileika barnsins til að vera listamaður, það er að segja að skynja heiminn fagurlega með sínu eigin tilfinninganæmi og tjá þessa skynjun í óþvinguðum eða sjálfsprottnum athöfnum einungis vegna gleðinnar sem fylgir því að gera það.
      Engin þörf er á að útfæra þessa grunnhugmynd frekar. Ég vil heldur vekja athygli á afleiðingum þess að láta undir höfuð leggjast að mennta tilfinningalífið á þennan hátt sem er í grundvallaratriðum eina leiðin til að mennta það. Mig langar til að láta í ljós þá skoðun mína að það að vanrækja þessa hlið á menntun barns, eða bregðast í því, er að bregðast fullkomlega í mikilvægasta menntunarstarfinu.
      Tilfinningalífið er ekki bara hluti af mannlegu lífi eða ein hlið á því. Það er ekki, eins og við höldum svo oft, sett skör lægra, eða lægra skipað, en hugurinn. Það er kjarni og meginþáttur mannlífsins. Vitsmunirnir spretta upp af því, eiga rætur sínar í því, sækja næringu sína og viðurværi í það, og eru hinn óæðri félagi í mannlífsbúskapnum. Þetta stafar af því að vitsmunirnir gegna í meginatriðum hlutverki verkfæris. Að hugsa er ekki að lifa. Í versta falli er það staðgengill þess, í besta falli leið til að lifa betur. Eins og komið hefur fram er tilfinningalífið líf okkar, bæði sem vitund um heiminn og sem athafnir í heiminum, að svo miklu leyti sem því er lifað vegna þess sjálfs. Gildi þess felst í því sjálfu, ekki í neinu utan við það sem það er leið til að öðlast. Menntun sem gerir sér fulla grein fyrir hlutverki sínu hlýtur að hafna því að meðhöndla mannlífið eins og leið að markmiði. Hún hlýtur að leggja áherslu að eina skylda sín sé að þroska hinn áskapaða hæfileika til fulls mennsks lífs. Öll sönn menntun er menntun í að lifa.
      En afleiðing þess að einbeita sér að menntun vitsmunanna þannig að menntun tilfinninganna verður útundan er einmitt að koma í veg fyrir þetta markmið. Vegna þess að vitsmunirnir fást við leiðirnar til að lifa getur einskorðuð einbeiting að þjálfun þeirra, og að setja tilfinningalífið skör lægra, aðeins leitt til þess að gera nemendur okkar færa um að ákveða leiðirnar til mennsks lífs en mjög lítið til að lifa því. Hún mun óhjákvæmilega skapa tækjaskilning á lífinu þar sem allar mannlegar athafnir verða metnar sem leiðir að markmiði, aldrei vegna þeirra sjálfra. Þegar það er varanleg og almenn tilhneiging í einhverju þjóðfélagi að beina athyglinni að vitsmununum og þjálfun þeirra þá verður afleiðingin þjóðfélag sem safnar völdum og með völdum auðnum til hins góða lífs en hefur engan samsvarandi þroskaðan hæfileika til að lifa hinu góða lífi sem það hefur safnað auðnum til. Þetta er að mínu viti alveg greinilega það ástand sem við erum nú í og hin evrópska menning okkar. Við höfum gífurleg völd og gífurleg auðæfi; við dýrkum skilvirkni og velgengni en við kunnum ekki að lifa afbragðsvel. Ég mundi rekja þetta ástand mála næstum algerlega til þess að við höfum vanrækt að mennta tilfinningalífið.
      Önnur afleiðing þessarar vanrækslu hlýtur að vera eyðilegging heildar. Vitsmunirnir geta aðeins fjallað um lífið í pörtum vegna þess að þeir eru verkfæri. Þeir verða að sundurgreina og sértaka. Það er í tilfinningalífinu sem eining persónuleikans, bæði einstaklingsbundin og félagsleg eining hans, er raungerð og henni haldið við. Það er í tilfinningaríkum athöfnum sem þessi eining er tjáð. Tilfinningarnar eru sameinandi þátturinn í lífinu. Að vanrækja að þroska tilfinningalífið leiðir því til sértekningar og sundurgreiningar, til þess að menn geta ekki séð lífið staðfastlega og sem heild. Þegar vitsmunirnir taka völdin er sérhæfing óhjákvæmileg afleiðing, sérstakar hliðar mannlegra athafna eru gerðar að fullkomnum hugmyndum um lífið, hluti kemur í stað heildar. Afleiðingin er sundrun í lífinu og samhengisleysi í hugsun og reynd. Bæði einstaklingar og samfélag munu smitast af hinni þröngu sýn sérfræðingsins sem gerir jafnvægi, hrynjandi og heildarsýn óraunhæf og jafnvel óhugsandi. Hér birtist aftur vanræksla okkar að mennta tilfinningalífið í samkeppni langana innra með okkur sem við getum ekki samhæft, í samkeppni öndverðra krafna og hagsmuna, í flokkadráttum innan samfélags okkar. Enda þótt kringumstæðurnar hafi þröngvað upp á okkur vitsmunalegum skilningi á nauðsyn þess að öðlast einingu og heildarsýn í samfélagslífi okkar, þjóðlegu og alþjóðlegu, erum við ófær um að raungera þá einingu sem við höfum svo brýna og meðvitaða þörf fyrir.2

                                                            Gunnar Ragnarsson þýddi

Aftanmálsgreinar

1. Þýtt úr greinasafninu Reason and Emotion, 6. prentun 1947. útg. með nýjum inngangi 1992. Greinin kom fyrst út í tímaritinu The New Era árið 1932.

2. John Macmurray (1891–1976) var prófessor í siðfræði við háskólann í Edinborg í Skotlandi á árunum 1944–1958.
     Macmurray var eftirsóttur fyrirlesari og voru greinarnar í Reason and Emotion upphaflega fyrirlestrar. Reyndar má segja það um flestar bækur hans. Bókin Freedom in the Modern World samanstendur af fyrirlestrum sem hann flutti í Breska ríkisútvarpið (BBC) 1930 og 1932 og nutu gríðarlegra vinsælda, einkum fyrri fyrirlestraröðin, Reality and Freedom (12 lestrar). Þeir komu út á bók 1932 sem hefur verið endurprentuð nokkrum sinnum og útg. með nýjum inngangi 1992.
     Macmurray var afkastamikill rithöfundur. Af öðrum verkum hans nefni ég hér Interpreting the Universe (1933; ný útg. 1996), The Boundaries of Science: a Study in the Philosophy of Psychology (1939), The Self as Agent (1957) og Persons in Relation (1961). Tvö síðastnefndu verkin voru endurútgefin 1991 og 1995. Sameiginlegur titill þeirra er The Form of the Personal. Þau byggjast á skosku Gifford fyrirlestrunum sem Macmurray flutti í háskólanum í Glasgow 1953–1954.
     Þessi frumlegi og róttæki hugsuður hefur að mestu leyti verið sniðgenginn af akademísku heimspekihefðinni. Hann hefur hins vegar haft umtalsverð áhrif á guðfræðinga, sálfræðinga, menntunarfræðinga og félags- og stjórnmálahugsuði. Grundvallarhugtök í heimspeki hans eru athöfn (e. action), gerandi (e. agent), persóna (e. person) og vinátta (e. friendship). Heimspeki hans mætti kalla „persónuhyggju“ (e. personalism) sem er ein tegund af tilvistarspeki.
     Athöfnin kemur á undan hugsuninni, „ég geri“ á undan „ég hugsa“. Macmurray gerir uppreisn gegn kartesískri tvíhyggju og þar með vestrænni heimspekihefð. Að því leyti má flokka hann með Heidegger, Wittgenstein og bandarísku pragmatistunum sem allir reyna að brjótast undan oki hefðarinnar – komast út úr Descartes!
     Macmurray er einn örfárra heimspekinga sem leggur sérstaka áherslu á tilfinningalífið. Fyrstu þrjár greinarnar í Reason and Emotion heita „Reason in the emotional life“. Kenning hans um „emotional rationality“ er sett fram rúmum sex áratugum á undan kenningu Daniels Goleman um „emotional intelligence“ í samnefndu riti, sem byggist á heilarannsóknum og þróunarrökum.

Með gagnrýna hugsun í átt að algeru frelsi

Einar JónssonLaugardaginn 22. febrúar 2014 verður þáttur um gagnrýna hugsun fluttur í Ríkisútvarpinu Rás 1, en þetta er síðasti þátturinn í útvarpsþáttaröðinni „Frá sjálfi til samfélagslegrar samræðu“. Þáttastjórnandi er Guðmundur H. Viðarsson.

Í kynningu fyrrgreinds þáttar um gagnrýna hugsun segir:

Hvað er svona merkilegt við gagnrýnina hugsun? Hvað felst í gagnrýnni hugsun? Hvernig getur fólk tileinkað sér gagnrýnina hugsun?
Þá er komið að ferðalokum þeirrar ferðar sem hafin var í heimahögum sjálfsins. Litið er yfir ferðalagið og tillaga gerð að því hvernig stuðla megi að ánægjuríkara ferðalagi sem við förum öll á hverjum degi svo lengi sem við lifum. Sú tillaga felur í sér rökstuðning fyrir því að einstaklingar ættu að tileinka sér gagnrýnina hugsun sem ferðafélaga í átt að algeru frelsi.
Rætt er við Jóhönnu Kristínu Guðmundsdóttur heimspeking, Henry Alexander Henrysson verkefnastjóra eflingar kennslu í gagnrýnni hugsun og siðfræði í skólum landsins og Þorstein Guðmundsson skemmtikraft og kúnstner.
Nánar er fjallað um gagnrýnina hugsun á vefsíðunni undurheimspekinnar.wordpress.com

Sjá nánar: http://dagskra.ruv.is/nanar/18084/

Siðadómur um nemendur?


Í lögum um grunnskóla segir að námið eigi að efla borgaravitund, sjálfsvitund og siðgæðisvitund nemenda. Ég hef ekki rekist á neina umræðu um að þessi lagabókstafur sé óraunhæfur. Á tyllidögum halda skólastjórar og skólameistarar ræður þar sem þeir minna á kjarna menntunar sem felst í þroska nemenda og þátttöku þeirra í samfélaginu. Áheyrendur kinka iðulega kolli.

Undanfarið hef ég í fyrirlestrum spurt kennara hvort við eigum ekki að stefna á að útskrifa nemendur í 10. bekk sem þekkja kosti samvinnu, bera traust til eigin skynsemi, eru víðsýnir, skýrir í hugsun og reiðubúnir að breyta eigin skoðunum? „Jú, svo sannarlega!“ er svarið. En nú ber svo við að eftir nokkurra ára starf þar sem reynt hefur verið að skrifa aðalnámskrá grunnskóla sem er ætlað að framfylgja lagabókstafnum og vera svar við menntahugsjónum sem njóta almennrar viðurkenningar þá spretta fram úrtöluraddir.

Ný aðalnámskrá felur hvorki í sér að felldur verði dómur um það hvort nemandi sé hæfur til að vera borgari í lýðræðissamfélagi eða að felldir séu siðadómar um mannkosti viðkomandi. Slík gagnrýni bendir til að skilningur á lykilhugtökum sé takmarkaður. Það hefur engum dottið í hug að draga línu í sandinn um hvaða nemendur teljast óhæfir til að vera þátttakendur í samfélaginu. Og siðadómar eru ekki það sama og mat á því hvort ungt fólk hafi sýnt fram á með úrlausn margvíslegra verkefna að það geri sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna.

Þekkingaratriði og leikni

Markmiðið með því að setja inn hæfniviðmið í námskrá, sem svo matsviðmið byggja á, er að reyna að svara spurningunni hvers vegna viðkomandi greinar eru kenndar. Á bak við hvert hæfniviðmið felast þekkingaratriði og leikni sem nemendur verða að tileinka sér. Það er mikill misskilningur að hæfni feli hvorki í sér ákveðið námsefni né tiltekið námsmat. Mat á hæfni einstaklings er ekki bara „huglægt mat“ sem á sér engan grundvöll.

Hugsum okkur til dæmis nemanda sem flytur erindi um virkjanamál í 10. bekk. Í erindinu kemur fram skýr skilningur á því hvernig mismunandi hagsmunir og gildi takast á í málflutningi virkjanasinna og náttúruverndarfólks. Sami nemandi skilar svo ritgerð um málefni Reykjavíkurflugvallar sem fjallar um réttindi og skyldur höfuðborgarbúa. Hann tekur að lokum próf sem sýnir fram á ágætan skilning á hlutverkum helstu stofnana samfélagsins. Hvers vegna er það svo erfitt að gefa honum þá umsögn að hann hafi sýnt fram á hæfni sem nýtist honum sem þátttakanda í lýðræðislegu samfélagi? Liggur það ekki fyrir miðað við framlag hans?

Umræðan undanfarna daga sýnir kannski betur en nokkuð annað þörfina á að við ráðumst í þessar breytingar. Þær gagnrýnisraddir sem hafa verið háværastar undanfarið sýna svo ekki verður um villst hvert vandamálið er. Markmiðið hlýtur að vera að ungt fólk sem lýkur skólagöngu hafi hæfni til að kynna sér mál til hlítar og myndi sér skoðun á réttum forsendum. Engin gögn benda til þess að þær leiðir sem hingað til hefur verið farið eftir skili miklum árangri til að þetta markmið náist.

Greining birtist í Fréttablaðinu og á Vísi.is 31. janúar 2014

Um lifandi og dauða þekkingu: Kenning um heimspekikennslu

Í vorhefti tímaritsins Uppeldi og menntun á þessu ári birtist grein eftir Kristian Guttesen undir heitinu „Um lifandi og dauða þekkingu: Kenning um heimspekikennslu“. Þetta hefti hefur nú verið gert aðgengilegt á Skemmunni og Tímarit.is, og hefur höfundur því brugðið á það ráð að gera greinina aðgengilega á vefsvæðinu Academia.edu.

Nálgast má greinina á heimasíðu Kristians.

Hvað er siðferðilega rétt ákvörðun? – Myndband

Þessi spurning hefur vafist fyrir mannkyninu um aldir. Þótt margir helstu hugsuðir sögunnar hafi glímt við þessa spurningu er erfitt að setja fram skýrt svar við henni. Líklega er hún oftast borin upp þegar fólk vill gagnrýna ákvarðanir annars fólks. En spurningin er engu síður mikilvæg við mat á eigin ákvörðunum. Vandamálið er að við eigum oft erfitt með að horfast í augu við að ábyrgð ákvarðana okkar liggur fyrst og fremst hjá okkur sjálfum.

[jwplayer mediaid=“2216″]

Hægt er að lesa meira um siðferði og siðfræði í svari Henrys Alexanders Henryssonar á Vísindavefnum við spurningunni „Hvað er siðferðilega rétt ákvörðun?

Myndband

Hvað er gagnrýnin hugsun? – Myndband

Hér getur að líta svar Henrys Alexanders Henryssonar við spurningunni „Hvað er gagnrýnin hugsun?“

[jwplayer mediaid=“2194″]

Svar

Samkvæmt íslenskri orðabók merkir lýsingarorðið „gagnrýninn“ annaðhvort „skarpur í gagnrýni sinni, athugull á allar hliðar máls“ eða „aðfinnslusamur“. Sú merking sem er mest viðeigandi í orðasambandinu „gagnrýnin hugsun“ er að vera „athugull á allar hliðar máls“. Ekkert bendir til að þegar hugsun einhvers er lýst sem gagnrýninni merki það að viðkomandi „rýni til gagns“, eins og vinsælt er að halda fram.

Myndband

Skoðanir, siðferði, samfélag – Enn um gagnrýna hugsun

Henry Alexander HenryssonNýlega birtist í Netlu – veftímariti um uppeldi og menntun grein eftir Henry Alexander Henrysson sem fjallar um skilning okkar á gagnrýninni hugsun. Skortur á gagnrýninni hugsun hefur verið mikið í umræðunni í íslensku samfélagi undanfarin ár. Sú umræða hefur meðal annars náð inn í nýja aðalnámskrá. Skilningur á þessu hugtaki virðist þó ekki hafa aukist í jöfnu hlutfalli við aukna umræðu. Jákvæðri og skapandi hugsun er jafnvel teflt fram sem nauðsynlegu mótvægi við gagnrýna hugsun. Í þessari grein er leitast við að lýsa mismunandi túlkunum á hugtakinu með því að svara þeirri spurningu hvort gagnrýnin hugsun sé ekki einmitt jákvæð, skapandi og uppbyggileg. Í greininni eru rök færð fyrir því að rétt breytni fremur en rökleikni sé raunverulegt markmið með beitingu gagnrýninnar hugsunar. Ennfremur er bent á leiðir til þess að þjálfa nemendur í þessari gerð hugsunar. Þá er útskýrt hvers vegna slík þjálfun hjálpi nemendum að byggja upp eigin skoðanir fremur en að láta þá beita gagnrýninni hugsun til þess að rífa niður skoðanir annarra. Loks er reynt að draga upp mynd af því hvernig gagnrýni á að hvetja okkur til að njóta ábyrgðar okkar sem hugsandi verur.

Greinina má nálgast á eftirfarandi slóð: http://netla.hi.is/skodanir-sidferdi-samfelag-enn-um-gagnryna-hugsun

Fyrirlestur Mikaels Karlssonar 1. mars: Siðasúpan

Siðasúpan: skilaboð til þeirra sem sitja í súpunni

Fyrirlestur Mikaels M. Karlssonar, prófessors, á vegum Siðfræði­stofnunar og Heimspekistofnunar föstudaginn 1. mars 2013 kl. 15 í Lögbergi 103

Mikael KarlssonSiðfræði er greinandi heimspekileg umfjöllun um siðferði. En hvað er siðferði? Um það er engin ein við­tekin skoðun heldur ýmsar ólíkar skoðanir, margar þeirra vanhugsaðar eða byggðar á misskilningi að því er virðist. Einnig eru nokkrar ólíkar siðfræðikenningar eða tegundir kenninga sem greina og lýsa siðferði—rótum og kröfum þess—með ólíkum hætti. Hér eru oft nefndar til sögunnar kenningar um dygðir í anda Aristótelesar, leikslokakenningar í anda Epikúrosar, Johns Stuarts Mill og fleiri, skyldukenningar í anda Kants, tilvistar­kenningar í anda Kierkegaards, Sartres og annarra, og samræðukenningar í anda Habermas og fleiri. Hvernig passa allar þessar kenningar saman? Eru sumar þeirra vitlausar og aðrar réttar? Eru einhverjar þeirra smættanlegar í aðra? Fjalla þær allar um sama efnið? Eða er „siðferði“ margrætt hugtak þannig að hver kenning um sig fjallar um siðferði í einum skilningi en ekki um siðferði í öðrum skilningi? Hvaða tök hafa kröfur siðferðisins á okkur og hvers vegna eru þær svona mikilvægar? Eða eru þær í raun mikilvægar? Er siðferðileg rök­hugsun samleiðandi (e. convergent) eða margleiðandi (e. non-convergent)? Er yfirleitt hægt að fjalla almennt um siðferði? Eða er siðferði einhverskonar súpa sem siðfræðikokkurinn reiðir fram hverju sinni í ljósi þess sem er til í búrinu? Lesturinn er hugvekja um mikilvægi þess að hugsa um eðli—eða eðlisleysi—siðferðisins og um leið um tilgang siðfræðinnar.

Viskuleit með gagnrýnni og skapandi hugsun

Hugtök geta verið óþekk.* Það er vandasamt að fanga þau eða veiða þau í net sitt. Þau eru ekki föst í forminu heldur fljótandi og þegar einhver hefur safnað helstu þáttum þess saman rennur það í burtu, eða drýpur niður milli fingra. Oft eru tilraunir heimspekinga og annarra fræðimanna til að höndla hugtökin að­dáunarverð og þessar tilraunir kenna manni margt. En sum hugtök eru sprikl­andi kát og enginn veit hvernig best er að lýsa þeim. Þau eru sannkölluð fjör­mjólk og fjörefni hugans.

Visku má leita með ýmsum aðferðum vísinda og fræða, sagna og skáldskapar. Það getur verið tölfræði, rökfræði, athugun, könnun. Það getur falist í því að keyra saman margar breytur, það getur falist í djúpri innsýn skáldsögunnar og það getur falist í því að blanda saman aðferðum fræða og skáldskapar.

Erindið snýst um sköpunargáfuna í tengslum við gagnrýna hugsun, aðferð sem hefur það markmið að knýja höfundinn til að brjótast undan hefðbundnum að­ferðum. Markmið aðferðarinnar er að höfundur grafist fyrir um eigin skoðanir eða myndi sér eigin skoðanir. Verkefnið er ekki aðeins að leysa tæknilega vanda­mál sem aðrir hafa búið til. Að vera aðeins skilvirkur og skilyrtur höfundur heldur einnig skapandi höfundur. Ekki aðeins skilvirkir þjónn heldur einnig skapandi frumkvöðull.

I. Skapandi

Allir vita að skáldsaga getur opnað nýja sýn inn í hugarheim og persónuleika fólks og varpað ljósi á fortíð, samtíð og framtíð. Aðferðin er aftur á móti van­metin meðal fræðimanna og kennara sem þrá að skilja brot af jarðlífinu óháð allri túlkun. Skáldskapur er aftur á móti fullgild aðferð til að fjalla um veruleikann og hugtökin hans.

Fræðimenn eru oft logandi hræddir við að stíga skrefið til skáldskapar eða ímyndunaraflsins, telja jafnvel að þeir glati með því virðingu eða að hlegið verði að þeim. Aðferðirnar verði að vera lausar við allan vafa og mælanlegar þótt vafinn sjálfur sé óumflýjanlegur. Af þeim sökum er of oft numið staðar rétt áður en hugurinn fer á flug.

Til er aðferð sem nefnist skapandi fræðiskrif (creative nonfiction) og til er aðferð að sama toga, þar sem höfundur beitir aðferðum skáldskaparins til að öðlast betri innsýni í efnið og til að miðla á mannamáli eins og það er kallað. Grípa til myndrænna líkinga og leitar til nýrra orða í viðleitni sinni til að skilja hugtökin.

Nokkur hugtök fela í sér einhvern leyndardóm og þau neita að láta fanga sig í algildar skilgreiningar. Hversu oft og iðulega sem það er gert, hversu margar bækur sem skrifaðar eru, alltaf sleppa hugtökin undan endanlegum skýringum líkt og fiskar úr nýju neti. Þetta eru hugtök eins og gleði, þakklæti, gjöf, fyrir­gefning, virðing, von og jákvæðni.

Jafnvel þótt lífeðlisfræðingar geti lýst nákvæmlega hvað gerist í taugakerfinu þegar gleðin er á sveimi um mannslíkamann, gefur það ekki rétta mynd af henni heldur aðeins lýsingar á hegðun taugaboða, mælingar án túlkunar. Mælingar og lýsingar veita okkur takmarkaðar upplýsingar, það er ekki fyrr en túlkun á niðurstöðum hefst sem fjör færist í leikinn. Ekki fyrr en sköpunin sprettur upp.

II. Undrun

Heimspekin kennir að það er vel þess virði að rækta undrunina. Þrátt fyrir hin hörðu vísindi og framþróun þá hefur heimspekin aldrei verið numin úr gildi og spurningar hennar óma enn: „Hvað er … ?“ spyr hún eins og barn. Heimspekin byrjar alltaf aftur þótt annað líði undir lok.

Einnig er fullyrt að upphaf heimspekilegrar hugsunar sé sjálf undrunin. Það að undrast skyndilega yfir því eðlilega og sjálfsagða, standa agndofa gagnvart því sem daglega hefur borið fyrir augu okkur, hvort sem það er ský á himni sem hreyfist eða manns eigin fingur. Iðulega felst aðdáun í þessari undrun, aðdáun á hegðun hlutanna og hinum undraverða alheimi. En mannshugurinn vill skilja og leitast við að skilgreina hugtök eða gildi, eins og gleðina.

Gleði og jákvæð hugsun eru fjörefni mannslíkamans sem ekki verður þó lýst með tölum eða tímasetningum. Ég gerði tilraun til að lýsa gleðinni í bókinni Gæfuspor, bls. 98: Spyrjum okkur um leið: Má lýsa gleðinni svona:

„Gleðin er björtust í litrófi mannlegra tilfinninga og getur sprottið fram eins og morgunfugl af hreiðri. Allir þekkja hana en of fáir rækta hana eða leyfa henni að njóta sannmælis. Hún klingir í eyrum og lyftir fólki upp yfir áhyggjur dagsins. Hún er létt á fæti, frísk sem fiskur og kát sem kið.

Gleðin er einstök því hún gerir ekki greinarmun á mönnum eða málefnum, hún geysist fram jafnt í sólskini sem grimmri skúr. Hún er ekki lostafull gyðja eða hetjugoð heldur sem barn sem hlær án þess að nokkur viti ástæðuna. Hún spyr ekki um leyfi til að stíga á svið eða hvað klukkan sé þegar hún sprellar. Listin að gleðjast er afar einföld en þó er sennilega hægt að gleyma henni. Hún felst bæði í því að vera og að gera.“

Þessum setningum er ætlað að varpa ljósi á gleðina. Hér er þó ekki um lífefna­fræði að ræða, ekki heimspeki eða sálfræði né vísað í neinar heimilir. Skapandi fræðiskrif og kennsla felst í því að rífa sig úr spennutreyjum og sauma aðrar flíkur sem falla betur að hópnum.

III. Viðhorf

Viðhorf höfundar gagnvart hugtökum eða gildum er höfuðatriði í skapandi kennslu. Markmiðið þar ekki að gera fullgilda kenningu um hvert hugtak sem hægt er að sanna eða afsanna eins og oftast er fullyrt. Það er gert í öðrum bókum. Hvötin sem drífur höfundinn áfram er þá ekki endanlegur skilningur eða það að fanga fyrirbærin í (stað)föstum skilgreiningum, heldur löngunin að þoka umræðunni áfram og styrkja sjálfan sig gagnvart hvers konar áróðri og vafasömum fullyrðingum um heiminn.

Það er undrunin sem knýr höfundinn áfram veginn. Markmiðið er að stíga inn í hugtakið, öðlast innsýn, veita öðrum innsýn og efast auðvitað. Hugtökin eru þá leyndardómar því reynslan hefur kennt að það sem er, iðulega að breytast í eitthvað annað.

IV. Þjóðgildin

Ég skrifaði bókina Þjóðgildin (Skálholtsútgáfan 2010) um grunngildin sem Ís­lendingar völdu sér á Þjóðfundinum 2009: heiðarleiki, réttlæti, lýðræði, jöfnuður, frelsi, ábyrgð, traust, jafnrétti, sjálfbærni, fjölskyldan, kærleikur og virðing. Kjörið var að beita aðferðum skapandi fræðiskrifa til að glíma við hugtökin og miðla þeim til almennings.

Sérstök aðferð var notuð til að lokka fram þau gildi sem 1300 fundargestir völdu 14. nóvember 2009. Hún var óþvinguð og fólst í því að draga fram það sem bjó í brjósti hvers og eins. Þekktasta útgáfa slíkrar aðferðar er kennd við Sókrates og felst í því að laða fram visku annarra með því að spyrja þá réttu spurninganna. Tilgátan er sú að svarið búi innra með hverjum og einum.

Ef til vill má orða þetta á annan hátt: Spurningin stígur innfyrir manninn, hún fer um hann og umbreytist í svarið. Verkefnið í skapandi kennslu er að knýja les­andann til að takast á við spurninguna, leita ekki aðeins svara hjá öðrum heldur einnig sjálfum sér. Markmiðið er að lesandinn móti svarið í stað þess að meðtaka það hrátt. Efist og endurskapi.

Verkefnið fólst í því að finna gefandi sjónarhorn, tefla saman hugtökum, nefna hindranir og mælikvarða og einnig tengja aðra þætti en venjulega er gert við hugtökin og að fjalla til að mynda um samband frelsis og hroka og lýðræðis og tíma. Möguleikarnir eru óþrjótandi. Galdurinn felst í því að skapa setningar sem varpa óvæntu ljósi á einhverja þætti í lífinu. Ef það heppnast verður verkefnið einhvers virði.

V. Viska

Manneskjan leitar visku. Hún hefur of oft ratað í breiðgötur fáviskunnar og þarf því skarpan hug á þröngum veginum. Skynsemin er skilningsljós en hún hefur oft verið ofmetin. Svarið felst í því að meta áhrif margra mannlegra þátta á sama tíma: tilfinninga, skynsemi og viðhorfa, persónuleika og sögu í tengslum við að­stæður.

Höfundur getur notað ýmsar aðferðir til að varpa ljósi á það sem hann vill fjalla um, það getur verið undir merkjum lífeðlisfræði, það getur verið heimspeki, sál­fræði, sagnfræði, það getur verið aðferð skáldsögunnar og það getur verið undir merkjum skapandi fræðiskrifa. Allt eftir því hvað hvert viðfangsefnið og mark­miðið er.

VI. Gagnrýnin hugsun vs. skapandi hugsun

Hvað gerir gagnrýnin hugsun? Hún efast, hún greinir, hún spyr um margar hliðar. Hún trúir engu. Markmiðið er ekki að sannfæra. Hún er tæki til að leita visku. Hún spyr hvers vegna?

Hver maður þarf að æfa með sér gagnrýna hugsun: sú hugsun felst í því að mynda sér ekki skoðun nema eftir rannsókn á gögnum, efasemdir og prófanir. Sú hugsun mótar sér reglur gagnvart viðfangsefnum. Spurningin hvers vegna?
Knýr svara:

Má greina einhverja rökfærslu? Er einhver greining eða aðeins fullyrðingar? Eru helstu hugtökin skýr og skiljanleg? Er ályktun glannaleg? Er fleiri ein ein hlið málsins rakin? Má greina fordóma gagnvart hópum?

Andstæða gagnrýnnar hugsunar er þrjóska, fordómar, trúgirni, hleypidómar … Gagnrýnin hugsun hlustar, greinir, hún vegur og metur, hún efast, hún rífur niður en hún byggir upp aftur. Hún hugsar málið.

Hvað gerir skapandi hugsun? Hún leitar einnig visku. Hún undrast, hún efast um klisjur og leitar á öðrum slóðum en algengt er, hún tengir saman það sem virðist ekki eiga saman. Hún gerir tilraunir en endurtekur þær aldrei eins og fær því sjaldan sömu niðurstöðu. Hún gerir það sem ekki má.

Tökum dæmi um hugtakið heimska. Hvað er heimska. Við getum svarað þessari spurningu út frá ótal fræðigreinum og gert mælingar á greind með sér­tækum greindarprófum. En við getum einnig notað aðferð skapandi hugsunar til að svara. Hér er heimskan látin tala sjálf og flytja sína málsvörn. Hlustandi eða lesandi getur ekki skilið svarið við spurningunni Hvað er heimska nema með því að leggja á sig smá greiningu og með því að sjá í gegnum málsvörnina.

Hún segir: Ég hef farið um víðan völl og þekki marga merka menn. Ég sé, heyri og skil. Ég hef lesið margar bækur og fylgist vel með fréttum.

Í málsvörn hennar hefur hún að sumu leyti rétt fyrir sér:

Margt hef ég lært á minni löngu ævi, meðal annars að það sem oft er sagt er satt og rétt. Sumir sem kalla sig spekinga gagnrýna þetta sjónarmið, og vara fólk við að trúa því sem oftlega heyrist. En raunin er sú að það eru áhrifin sem valda straumhvörfum í mannkynssögunni. Síbyljan ræður ríkjum, reynum ekki að telja okkur trú um að hulinn sannleikur sem enginn heyrir eða skilur hafi áhrif.

Má ég benda ykkur á eina mótsögn. Oft er sagt að fyrsta hugboð sé rétt, og sýnt hefur verið fram á með góðum rökstuðningi innan sálfræðinnar að mismæli sem hrökkvi eins og óvart út úr munni fólks sé einmitt það sem fólkið vildi innst inni sagt hafa. En svo er hinsvegar sagt að sá sem kasti fyrsta steininum hafi rangt fyrir sér. Ég spyr hvers vegna trúir fólk þessum síðarnefndu orðum þegar öll mannkynssagan vitnar öfugt?

Speki heimskunnar: Það eina sem ég veit er það, að ég veit eiginlega allt.

VII. Skapandi hugsun veldur usla eða blíðu

Hún setur í nýtt samhengi, tekur úr samhengi, endurraðar. Eða hún beitir ljóðrænu til að varpa ljósi á rótgróin hugtök. Á þann hátt er markmiðið ekki að ögra heldur að nota önnur orð en oftast er gert í leitinni að visku.

Tökum dæmi um hugtakið Huggun:

Og huggunin kemur með ástinni eins og lækjarsytra í leysingum og gleðin seytlar á nýjan leik. Hjálpin barst og við náðum fótfestu.

En hvað var það, og hvernig var huggunin getin, eftir að sorgin hafði sveipað okkur svörtu myrkri og lokað inni í holi sínu? Hvað var það sem svipti hina miklu sorg völdum?

Það var vonin sem lá við akkeri í hjartanu,

trúin sem kom frá útréttum höndum

og kærleikurinn sem breiddi út vængina eins og fugl að veita ungum sínum skjól.

VIII.

Forsendan, það sem ég gef mér í þessu erindi er hið gamla kjörorð heimspekinnar: Leitin að visku, leitin að svari. Enginn býst lengur við sann­leikanum eða svari og flestir eru sammála um að verkefnið að orða spurninguna er nægilega gefandi og einnig er orðið viðtekið að tala um að leitin sjálf sé meira virði en áfangastaðurinn. Ef til vill er sú fullyrðing orðin klisja sem við þurfum að brjóta upp.

Skapandi hugsun, skapandi aðferð, skapandi kennsla nálgast hugtökin líkt og þau séu lifandi, fljótandi, breytileg. Nálgunin er frjó.

Þær haldast í hendur gagnrýnin hugsun og skapandi. Gagnrýnin hugsun efast, rífur niður, þurrkar út, greinir, mátar, telur, flokkar það sem er. Skapandi hugsun bætir við, byggir upp, endurraðar. Sá sem tileinkar sér báðar býr yfir gagnrýnni skapandi hugsun.

IX. Vísindi og listir

Einn er vísindamaður, vísindakona, annar, önnur listakona. Tilgátan er að bæði leiti visku með ólíkum aðferðum. Önnur aðferðin er viðurkennd og umhverfis hana eru fjölmargar stofnanir og vald yfir heimsmynd okkar.

Skapandi hugsun hefur einnig sínar stofnanir, háskóla og listasöfn. En hún er meira á jaðrinum, því aðferð hennar er önnur.

Gunnar Hersveinn er heimspekingur og rithöfundur.

Eftirmálsgrein

* Þessi texti er settur saman eftir að hafa fjallað um efnið á tveimur ráðstefnum, annars vegar: Gagnrýnin hugsun í skólastarfi (Ráðstefna á vegum Heimspekistofnunar, Rannsóknarstofu um háskóla, Siðfræðistofnununar Háskóla Íslands og Félags heimspekikennara, 1. október 2011) og hins vegar Hugarflug sem Listaháskóli Íslands hélt 4. maí 2012.

Farðu vel með þig

Erindi á málstofu Rannsóknarstofu um Háskóla, Heimspeki­stofnunar, Siðfræðistofnunar og Félags heimspekikennara um gagnrýna hugsun og siðfræði, laugardaginn 1. október í HÍ

Samhengi landamæraleysis, sjálfsþekkingar, skapandi og gagnrýninnar hugsunar.

Þegar unnusti frönsku listakonunnar Sophie Calle sagði henni upp í email, kom uppsögnin henni mjög í opna skjöldu. Til þess að vinna sig út úr sambands­slitunum, rýna til gagns í það sem hafði gerst og staðsetja sig á nýjan leik í veröldinni, bað hún 107 konur að greina á yfirvegaðan hátt uppsagnarbréfið sem endaði á orðunum Take Care of Yourself. Verkið var svo frumsýnt á Feneyjar­tvíæringnum árið 2007. Nokkurn veginn svona lýsir Sophie verkinu:

Ég fékk email um að því væri lokið.
Ég vissi ekki hvernig ég ætti að svara.
Það var næstum því eins og bréfið væri ekki ætlað mér.
Það endaði á orðunum „farðu vel með þig.“
Og það gerði ég.
Ég bað 107 konur (þ.m.t. tvær úr við og eina úr fjöðrum), valdar
útfrá sérgrein þeirra eða getu, til þess að túlka bréfið fyrir mig.
Til þess að greina það, koma með athugasemdir um það, dansa það,
syngja það.
Kryfja það. Þurrausa það. Skilja það fyrir mig.
Svara fyrir mig.
Þetta var aðferð til að slíta sambandinu í því tímarúmi sem ég
þurfti.
Leið til þess að fara vel með mig.

Efnistökin í verkinu eru stórskemmtileg, þar greina verkið sálfræðingur, fjöl­skylduráðgjafi, textagreinir, teiknimyndahönnuður, blaðamaður, dómari, kynlífs­fræðingur, lögfræðingur, unglingur, páfagaukur, ballettdansari, leikari, alþjóð­legur sáttamiðlari, leynilögreglukona, miðill, mannfræðingur, kvenréttinda­lögfræðingur, óperusöngkona, þýðandi, móðir, hönnuður, tónskáld, rappari, töfrakona og skífuþeytari. Útkoman er bréfið greint í ýmsum formum og ritað í nýju letri, vídeóverk, viðtöl, sviðslistaverk og svo framvegis.

Fremst í bókverkinu er að finna bréfið sjálft. Hægt og rólega hverfur það hins vegar í verkinu í túlkunum og afbyggingu 107 kvennanna. Það má segja að bréfið sé túlkað til dauða. Greint í minnstu smáatriði frá 107 sjónarhornum og þannig má segja að sjónarhornin taki yfir og bréfið hverfi. Slík gæti verið niður­staðan útfrá póst-módernísku sjónarhorni eða gagnrýni á þá nálgun í verkinu.

En svo er þó ekki, því á sama tíma og inntak bréfsins leysist upp og Sophie kemst yfir missinn, þá hverfur reynslan ekki. Bréfið er ennþá til. Þetta gerðist allt saman. Staðreyndin er og verður alltaf til staðar, henni bárust þessi tíðindi og hún þurfti að gera upp við sig hvernig hún tæki þeim, ynni úr þeim og héldi áfram að vera til. Hún fór í gegnum mikilvægar umbreytingar og þroska í úr­vinnslunni og mótaði sér afstöðu til bréfsins. Umbreytingaráhrifin höfðu einhver áhrif á allar sem túlkuðu bréfið og væntanlega unnendur verksins líka. Í því er falið örlæti listarinnar og áhrifamáttur þess að vinna heildrænt með hjartað utan á sér, ef svo má að orði komast.

Ein túlkun?

Hún hefði getað hlustað á eitt sjónarhorn, eina greiningu. Til dæmis réttarsál­fræðinginn Michele Agrapart sem rýnir þannig í bréfið að hér sé um kænsku­fullan flagara að ræða sem er stjórnsamur í samskiptum sínum við aðra. Hann er yfirtaks laginn með orð, hefur einstakt lag á því að koma sér undan ábyrgð og setja sig í hlutverk fórnarlambsins. Þannig varpar hann frá sér öllum ásökunum og manneskjan sem hann er að tala við fyllist sektarkennd.

Hvaða gagn er í þessari greiningu einni og sér?

Calle hefði alveg eins getað heyrt einungis sjónarhorn textagreinandans sem sagði, þetta er magnað, í bréfinu kemur orðið „ég“ fyrir 32 sinnum en „þú“ aðeins 8 sinnum. Nú veit hún svart á hvítu að hann er mjög sjálfhverfur en hversu vel sett er hún með þær upplýsingar? Þær geta nært andúð hennar gagnvart honum, skipti út reiði fyrir ást? En þarna er enginn vöxtur, þroski, yfirveguð rýni til gagns.

Þegar ballettdansarinn túlkar bréfið hefur líkaminn tekið við og að sama skapi finnum við díalóg í eigin líkama sem miðlar til okkar upplýsingum í formi til­finninga og skynjunar en ekki orða.

Hver og ein tjáning er mjög mikilvæg, en gefur einsleita túlkun. En saman komast þær alla vega í átt að 360 gráða sjónarhorni. Raunsæismaðurinn myndi líklega segja, hvað er málið með þessar greiningar og vífillengjur? Gaurinn er bara að segja (i) ég er að hitta aðrar konur. (ii) sambandið er búið á milli okkar! En lífið er bara ekki svo einfalt, af því við erum ekki maskínur, við erum einstak­lingar, persónur, sálir, tilfinningaverur og hluti af stærra samhengi.

Sjónarhornið ljósbrot

Sophie Calle bjó sér til vettvang þar sem hún varpaði reynslunni í gegnum ljósbrot sem braut atburðinn upp í 107 sjónarhorn. 107 liti. Hvert og eitt þeirra melti hún, setti fram, lagði mat á og mátaði við sjálfa sig. Á endanum gat hún staðsett sig, sitjandi vel í sjálfri sér, í því sem gerst hafði. Hún gat unnið úr reynslunni. Vaxið í gegnum hana. Náð ákveðinni fjarlægð á upplýsingarnar til þess að forðast að flækjast í eigin hugarvíl við úrvinnsluna.

Hún forðaði sér frá því að sjá viðburðinn einungis með eigin eða einsleitum gleraugum. Prisma, þverfaglegt diplómanám Listaháskóla Íslands og Háskólans á Bifröst í samvinnu við ReykjavíkurAkademíuna, byggðist að stórum hluta á viðlíka nálgun er kemur að áherslu á gagnrýna hugsun í aðferðarfræði námsins. Þar eru viðfangsefni tekin fyrir og þeim beint í gegnum ljósbrot ólíkra sérgreina og verkfæra innan þeirra. Þannig verða til mörg ólík sjónarhorn á greiningu sama viðfangsefnis og vísbendingar fyrir næstu skref. Á sama tíma spennist út ákveðið samhengi á milli þessara ólíku sjónarhorna, sem og annarra viðfangs­efna sem spretta upp við slíka könnun. Hlutir sem við fyrstu sýn virtust ekki eiga neitt sameiginlegt.

Í Prisma áttuðu nemendur sig á því hvernig sérfræðingar úr ólíkum geirum beita ólíkum verkfærum á sama viðfangsefnið. Hvernig sérfræðingarnir eða fyrirlesarar nálgast efnistök og beita aðferðum og innsæi á sinn persónulega hátt. Þau áttuðu sig á hvernig ólíka sérgreinar eiga sér ólík sjónarhorn. Úr verða fjöl­breyttar tegundir gleraugna. Sum eru ferköntuð, önnur rauð og hringlaga og ein­staka fyrirlesari gengur með litla sem enga umgjörð.

Ef vel gengur, tekst í þessu ferli að skapa ákveðið landarmæraleysi hugans. Að brjóta niður andlega og líkamlega múra á milli sjónarhorna og afhjúpa þá stað­reynd að verkfæri sérgreina eru tæki til athafna, ekki markmið í sjálfum sér. Þau hafa það hlutverk að bera viðfangsefnið heiminum í gegnum ákveðin skapa­lón. Ekkert eitt skapalón er réttara en annað. Til þess að afhjúpa viðfangsefnið á sem hreinastan og dýnamískan hátt, á sem umburðalyndastan hátt, þarf nemandinn að gera slíkt hið sama gagnvart sjálfum sér. Í hringiðunni miðri er nemandinn því stöðugt að skerpa eigin innri áttavita með markvissri aðferðar­fræði, læra að skynja og lesa eigið innsæi og reyna á mátt þess og nákvæmni með verkfærum fræðanna, aðferðarfræði listarinnar, samræðna og eigin hug­renninga.

Að skoða fyrirbæri eins og rasisma útfrá andstæðum gleraugum þjóðhverfu annars vegar og menningarlegrar afstæðishyggju hins vegar er gagnlegt. Að bæta við greiningu Richards Kearneys á heimspeki og sálgreiningarkenningum um það hvernig við höfum í gegnum söguna haft tilhneigingu til að nálgast „hina“, eða „hina ókunnugu“ án þess að horfast í augu við okkar dekkstu hliðar og þekkja sjálf okkur „allan hringinn“. Slík vangeta og vanþekking hefur haft mjög vondar afleiðingar í sögu mannsins.

Umburðarlyndi og sjálfsþekking

Að takast á við okkar dekkstu hliðar, að kynnast sjálfum okkur betur í gegnum nám og fá svigrúm til þess að vinna úr þessari viðkynningu á sjálfum okkur í hverskyns námi, skapar ákveðinn jarðveg fyrir gagnrýna, skapandi og siðferði­lega hugsun. Námið gengst því þannig ekki aðeins markvisst við ytri þekkingar­heim, heldur líka okkar innri veröld. Þeim verðmætum sem fólgin eru í innsæi, meðvitund, reynslu og skynjun hvers og eins.

Þá er undirliggjandi markmið umburðalyndi, yfirveguð rýni sem hefur burði til þess að stuðla að mannúðlegri nálgun. Siðferðilegri nálgun. Í þeim fjöl­menningarlega og hnattræna heimi sem við búum í í dag, í ljósi örra breytinga og tækniþróunar, er lykilatriði að menntun stuðli að auknum skilningi (ástríða + þekking), samlíðan og umburðalyndi. Á þessum gildum ætti siðferðið að byggjast.

Það landamæraleysi sem felst í því að tengja saman „glóbal og lókal“ í menntun, að tengja umheiminn við eigið samfélag og við eigið innra sjálf þvert á sérgreinar hefur líka burði til þess að hrista upp í því hvernig við skilgreinum hvað er rétt og hvað er rangt.

Í stóra samhenginu má hugsa til okkar helstu hugsuða í hugmyndasögu Vesturlanda sem langflestir voru karlmenn sem margir töldu lítið til kvenna koma af slepptu fjölgun mannkyns og heimilishaldi. Sumir þessara karlmanna fjölluðu um siðferði og byggðu kenningar sínar beint eða óbeint á áhrifaríkan hátt upp á slíkri grundvallartrú að karlar væru æðri konum, sem enn hefur mikil áhrif á hugsun og hegðun í heiminum. Svo ég segi það skýrar: sem enn er algengt sjónarmið um allan heim.

Að því leytinu til er verk Sophie Calle hápólitískt. Hún fær í lið með sér breið­fylkingu kvenna til þess að afbyggja uppsagnarbréf skrifað af karlmanni sem miðlar uppsögn sinni á þann hátt að hún á að engjast um af sektarkennd, helst brotna niður vegna þeirra hafta sem hún hafði sett honum í sambandinu. Sophie Calle vex í gegnum verkið á meðan hann verður undir, gufar upp eða treðst undir 107 háum hælum. Það eru sjónarmið kvenna sem byggja upp verkið. Það er vissulega einrænt sjónarhorn og sexískt, en þannig er hugmyndararfur okkar líka.

Hugtökin rétt og rangt eru að sumu leyti afstæð og geta nært dómhörku eins hóps gagnvart öðrum, sérstaklega þegar einsleitur hópur stendur fyrir siðferðis­boðskap. Ef sjónarhornin byggjast ekki annars vegar á fjölbreytni og hins vegar á sjálfsþekkingu er hætta á að athugunin einkennist á dómhörku, þjóð- eða sjálfhverfu og liggi utan á þeim sem skoðar. Hún verður tæknileg og hefur ekki burði til þess að ná utan um breidd mannlegra viðfangsefna.

Sjálfsþekking og landamæraleysi styrkja hvort annað í viðleitni til að beita skapandi, gagnrýninni og siðferðilegri hugsun á veröldina. Hnattrænn raunveru­leiki fjallar að sumu leyti um hverfulleika þess öryggisnets sem við teljum okkur búa við. Hverfulleikinn kallar á ótta og öryggisleysi þegar miklar breytingar verða og ótti og öryggisleysi hafa burði til þess að kalla fram það versta í mann­fólkinu.

Það að rýna til gagns er uppbyggileg nálgun að veröldinni. Hún er uppbyggileg þegar hún tekur mið af mennskunni. Hún er það ekki þegar hún er einvörðungu tæknileg. Hún er uppbyggileg þegar rýnin gengst við breyskleika mannsins, daglegs lífs og óútreiknanlegum viðbrögðum fólks. Rýnin þarf ennfremur að dvelja í innri áttavita hvers og eins sem skoðar.

Óbeint hef ég allan tímann þrætt skapandi hugsun inn í það sem á undan er sagt. Ef hugsun á að vera skapandi, þ.e.a.s. dýnamísk, búa til nýjar tengingar, draga fram það sem ekki hefur verið dregið fram áður þarf að ríkja ákveðið landamæraleysi í huganum. Yfirtaks flokkun, greining, krafan um áþreifanleika kæfir listræna ástríðu. Möguleikann á því að eitthvað óvænt geti átt sér stað og lokar á grunnþátt skapandi hugsunar, sem er hið óþekkta.

Að halda út í hið óþekkta er fyrsta skrefið í átt að skapandi hugsun, uppgötvun. Þar sem skapandi hugsunin, kreatívóið, reiðir sig á það sem greinir einstakling frá öðrum, það hvernig við sjáum hlutina ekki eins, getur það farið hönd í hönd við að þekkja sjálfan sig. Skapandi einstaklingur þarf að geta staðið með sjálfum sér til þess að halda út í hið óþekkta með tilfinningar sínar fyrir óorðnum hlutum og óreyndum sannfæringum.

Andleg og líkamleg landamæri, múrar á milli sérgreina og ofuráhersla á greiningu hindrar flæði, skerðir ímyndunaraflið og möguleika til athafna. Gagn­rýnin hugsun verður líka sterkust og hefur möguleika á að fara gegn hjarð­hegðun þegar innri áttaviti er sterkur og jafnframt opinn.

Lokaorð:

Þá er mikilvægt að hver og einn þekki sjálfan sig, sé vakandi og meðvitaður um eigin fordóma, hættu á því að hann eða hún hafi sett upp varnir, múra eða fyrir­fram gefna dóma um þetta eða hitt. Í námi og lífi er mikilvægt að setja viðfangs­efni í gegnum ljósbrot ólíkra sjónarhorna. Ólíkra sérgreina svo við komumst að kjarna málsins. Litróf tilfinninga, reynslu, innsæis, dagsformsins svo við komumst að kjarna málsins. Umbúðarlausum kjarnanum eftir fremsta megni. Þetta þurfum við að efla getu okkar til að gera í námi, starfi og lífi.

Það að rýna til gagns á þennan hátt felur ekki í sér niðurrif heldur afbyggingu til þess að sjá skýrar og skilja betur. Hér erum við að skræla viðfangsefnið á sama tíma og við skoðum gagnrýnið inn á við, inn í okkur sjálf og reynum að hlusta á hvað sálin hefur að segja. Þannig blasir viðfangsefnið sem tærast við þeim sem skoðar.